Rregullat e tregtisë globale po ndryshojnë me shpejtësi. Me politikën klimatike në zemër të agjendës ekonomike të Bashkimit Evropian, Mekanizmi i Rregullimit të Kufirit të Karbonit (CBAM) po shfaqet si një faktor vendimtar për eksportuesit në mbarë botën. Për bizneset në Ballkanin Perëndimor, përfshirë Kosovën, kjo nënkupton një nivel të ri të përputhshmërisë, transparencës dhe konkurrencës.
Duke filluar nga viti 2026, CBAM do të ndikojë tek eksportuesit e mallrave me emetime të larta karbonit në BE. Kjo përfshin prodhuesit në Kosovë, të cilët duhet të fillojnë të implementojnë proceset e kërkuara nëse duan të mbeten konkurrues në tregun evropian.
Çfarë është CBAM?
Mekanizmi i Rregullimit të Kufirit të Karbonit (CBAM) është politika kryesore klimatike e Bashkimit Evropian, e cila synon të parandaluar zhvendosjen e emetimeve të karbonit duke vendosur një çmim karboni për importet e disa mallrave nga vendet jo-anëtare të BE-së. Qëllimi është të sigurohet që produktet e importuara të mbajnë kosto karboni të ngjashme me ato të prodhuara brenda BE-së, duke ruajtur konkurrencën e ndershme për industritë evropiane që janë pjesë e Sistemit Evropian të Tregtimit të Emisioneve (EU ETS).
Rregullorja CBAM (EU 2023/956) hyri në fuqi në maj 2023 me një fazë kalimtare dyvjeçare. Që nga 1 tetori 2023, importuesit e disa mallrave kanë qenë të detyruar të dorëzojnë raporte tremujore mbi gjurmën e karbonit të produkteve të tyre, por pa detyrime financiare. Nga 1 janari 2026, vetëm deklaruesit e autorizuar CBAM do të lejohen të importojnë mallrat e mbuluara, dhe ata do të duhet të blejnë dhe përdorin certifikata CBAM që pasqyrojnë emetimet në produktet e tyre.
Sektoret e Prekura dhe Detyrimet për Importuesit
Fillimisht, CBAM do të mbulojë produktet më intensivisht karboni: hekur dhe çelik, çimento, plehra, alumini, hidrogjen dhe energji elektrike. Për çimenton dhe plehrat, mekanizmi gjithashtu merr parasysh emetimet indirekte (scope 2) nga energjia elektrike, avulli dhe nxehtësia e përdorur në prodhim, duke reflektuar përpjekjen e BE-së për të përfshirë emetimet më plotësisht në sektorët me emetime më të larta. Çdo importues që sjell këto produkte – me vlerë mbi 150 EUR – në BE do të duhet të blejë certifikata CBAM që korrespondojnë me emetimet e karbonit të përfshira në këto mallra.
Si do të ndikojë CBAM në Kosovë?
Mekanizmi CBAM i BE-së pritet të riformësojë marrëdhëniet tregtare në gjithë Ballkanin Perëndimor, por ekspozimi fillestar i Kosovës mbetet relativisht i kufizuar. Në vitin 2021, mallrat potencialisht të prekura nga CBAM përbënin vetëm rreth 1% të BPV-së së Kosovës, duke reflektuar bazën modeste të eksportit në sektorët me intensitet të lartë karboni krahasuar me disa vende fqinje.
Megjithatë, perspektiva afatgjatë paraqet sfida më të mëdha. Sipas një studimi të German Economic Team, barra financiare kumulative e CBAM mbi Kosovën mund të arrijë në 93 milionë EUR deri në vitin 2034.
Hekuri dhe çeliku, alumini dhe energjia elektrike pritet të jenë sektorët më të prekur. Në mars 2025, metalet bazë dhe produktet e lidhura përbënin 23.6% të eksporteve totale të Kosovës, ndërsa produktet minerale kontribuan me 5.7%. Këto kategori, tashmë të rëndësishme, do të përballen me kërkesa në rritje për pajtueshmëri dhe presion kostosh ndërsa CBAM zgjerohet gradualisht. Ndërkohë që pagesat e lidhura me prodhimin mund të arrijnë rreth 36 milionë EUR, eksportet e energjisë elektrike – të bazuara në prodhimin me lignit të Kosovës me një intensitet emetimi të parashikuar prej 0.94 tCO₂/MWh, gati dy herë më shumë se vlera referuese e BE-së – mund të arrijnë 57 milionë EUR. Kjo varësi nga qymyri do ta bënte eksportin e energjisë elektrike të Kosovës shumë më pak konkurrues në tregun e BE-së.
Për kompanitë eksportuese me staf dhe burime të kufizuara, raportimi për CBAM mund të duket fillimisht kompleks dhe i lodhshëm. Megjithatë, ka disa hapa praktikë që kompanitë mund të ndërmarrin për të përmirësuar gradualisht përgatitjen dhe për të thjeshtuar proceset e pajtueshmërisë:
- Identifikoni mallrat CBAM: Përcaktoni nëse produktet tuaja bien nën CBAM duke kontrolluar kodet e tyre të Nomenklaturës së Kombinuar (CN).
- Kuptoni gjurmën tuaj të karbonit:Bëni matjet e emetimeve të gazrave serrë të përfshira në produktet tuaja. Edhe nëse eksportuesit nuk paguajnë drejtpërdrejt për çertifikatat CBAM, intensiteti më i lartë i karbonit mund t’i bëjë produktet më pak konkurruese krahasuar me ato të prodhuara në BE.
- Përmirësoni proceset e raportimit: Nga viti 2026, eksportuesit duhet të dorëzojnë një raport vjetor të verifikuar (për vitin paraprak) deri më 30 shator. Të dhënat e emetimeve duhet të verifikohen nga një palë e tretë e akredituar, me rregullatorët kombëtarë që kryejnë auditime dhe zbatojnë sanksione për mos-përputhje. Të dhënat duhet të jenë të verifikueshme, të gjurmueshme dhe në përputhje me standardet e BE-së.
Sfidat e Përgatitjes Lokale
Eksportuesit e Kosovës përballen me disa mangësi strukturore dhe operative që mund të pengojnë pajtueshmërinë me CBAM nëse nuk adresohen menjëherë:
Mungesa e sistemeve për matjen e emetimeve: Shumë kompani kosovare aktualisht nuk kanë metodë të standardizuar për të ndjekur gjurmën e karbonit të produktit.
Qasja e kufizuar në shërbime të akredituara për verifikimin e karbonit: Verifikimi i pavarur është i detyrueshëm sipas CBAM, por aktualisht nuk ka ofrues të njohur në rajon. Ndërsa këto shërbime pritet të shfaqen me kohë, ato mund të jenë të kushtueshme, duke përbërë një sfidë shtesë për eksportuesit me burime të kufizuara.
Nevoja për trajnime të specializuara: Eksportuesit, shoqatat industriale dhe rregullatorët kërkojnë zhvillim kapacitetesh për të interpretuar rregullat e BE-së dhe për të zbatuar sisteme të qëndrueshme raportimi.
Duke adresuar këto mangësi tani, eksportuesit mund të forcojnë gatishmërinë operative, të reduktojnë rrezikun e mos-pajtueshmërisë dhe të sigurojnë akses më të lehtë dhe të parashikueshëm në tregjet e BE-së nën kuadrin e ri CBAM. Ndërtimi i ekspertizës së brendshme dhe i sistemeve të qëndrueshme të raportimit do të ndihmojë kompanitë të përputhen në mënyrë efikase dhe të ruajnë konkurrencën ndërsa mekanizmi bëhet plotësisht operativ.
Nevoja për një përgjigje të koordinuar kombëtare
Përgatitja për CBAM nuk mund të adresohet vetëm nga eksportuesit individualë. Edhe pse detyrimet ligjore formale sipas CBAM zbatohen për importuesit e BE-së, ndikimi ekonomik dhe operacional do të bartet kryesisht nga kompanitë në Kosovë. Kjo e bën një qasje të koordinuar kombëtare të domosdoshme, duke përfshirë institucionet publike, rregullatorët, shoqatat e biznesit dhe partnerët e zhvillimit.
Udhëzime të qarta, interpretim i qëndrueshëm i rregullave CBAM dhe mekanizma të strukturuar për ndarjen e informacionit janë thelbësore për të siguruar që eksportuesit të mund të përgatiten në një mënyrë të kursyer dhe të parashikueshme. Pa koordinim, ekziston rreziku që kompleksiteti administrativ dhe kostot e pajtueshmërisë të ndikojnë në mënyrë disproporcionale firmat më të vogla, duke kufizuar aftësinë e tyre për të konkurruar në tregjet e BE-së.
Në të njëjtën kohë, Kosova duhet të forcojë me urgjencë kapacitetin e saj për matjen, raportimin dhe verifikimin e emetimeve. Qasja e kufizuar në mjetet e standardizuara të matjes së karbonit dhe shërbimet e akredituara për verifikim përbën një rrezik të rëndësishëm për eksportuesit. Prandaj, institucionet duhet të lehtësojnë qasjen në shërbimet e verifikimit, të mbështesin trajnime dhe asistencë teknike, dhe të lidhin në mënyrë aktive përgatitjen për CBAM me programet më të gjera të tranzicionit energjetik, dekarbonizimit dhe mbështetjes së investimeve.
Nëse trajtohet në mënyrë strategjike, CBAM nuk duhet të shihet vetëm si një barrë për pajtueshmëri. Ai mund të shërbejë gjithashtu si një katalizator për modernizimin e bazës industriale të Kosovës, përmirësimin e efikasitetit energjetik, tërheqjen e investimeve të gjelbra dhe të përputhshme me klimën, veçanërisht nga partnerët evropianë, dhe sigurimin e aksesit afatgjatë në tregjet evropiane ndërsa masat tregtare të lidhura me klimën bëhen pjesë integrale e tregtisë globale.
